W lipcu 2026 roku odnowiona została tablica PRO MEMORIA. Dopisano na niej nazwiska trzech kolejnych osób szczególnie związanych z historią Zatora: dr. Fryderyka Růžički, inż. Witolda Czupryńskiego oraz mgr. farmacji Witolda Nowaka.
Każdy z nich zapisał się w dziejach miasta w inny sposób. Jeden był lekarzem, społecznikiem i pasjonatem lokalnej historii, drugi wybitnym specjalistą w dziedzinie gospodarki stawowej, trzeci farmaceutą, samorządowcem, członkiem konspiracji i człowiekiem zaangażowanym w pomoc w czasie okupacji.
Umieszczenie ich nazwisk na tablicy PRO MEMORIA jest dobrą okazją, by przypomnieć mieszkańcom sylwetki tych zasłużonych zatorzan.
Biografie dr. Fryderyka Růžički i inż. Witolda Czupryńskiego były już prezentowane na łamach „Życia Zatora” nr 4/2025. Warto jednak do nich powrócić, uzupełniając opowieść o postać Witolda Nowaka.
Dr Fryderyk Růžička – lekarz, społecznik i miłośnik historii Zatora
Fryderyk Růžička urodził się w 1873 roku w Czechach, w miejscowości Drasetice. Gimnazjum oraz studia medyczne ukończył w Pradze. Następnie rozpoczął służbę jako lekarz wojskowy w garnizonach monarchii austro-węgierskiej, między innymi w Przemyślu i Niepołomicach.
Po wybuchu I wojny światowej, w 1914 roku, został komendantem szpitala wojskowego w Wadowicach. Cieszył się dużym uznaniem zarówno personelu medycznego, jak i pacjentów. Wspominano go jako znakomitego internistę i lekarza posiadającego rozległą wiedzę oraz duże doświadczenie.
W 1917 roku powierzono mu komendanturę czterech szpitali polowych przeznaczonych dla żołnierzy chorych na jaglicę. Szpitale znajdowały się w Podolszu, Jankowicach, Dworach i Piaskach pod Krakowem. Wtedy Růžička przeniósł się wraz z rodziną do Zatora i z miastem związał już resztę swojego życia.
Po zakończeniu wojny, jako lekarz w stopniu majora, przeszedł na emeryturę wojskową, nadal jednak prowadził praktykę lekarską. Był lekarzem miejskim, kolejowym oraz lekarzem Kasy Chorych.
Poza pracą zawodową znajdował czas na działalność społeczną i kulturalną. Był współzałożycielem teatru amatorskiego w mieście, strzelnicy oraz kortu tenisowego w starym parku.
Szczególne miejsce w jego życiu zajmowała historia Zatora. Gromadził dokumenty dotyczące dziejów miasta, opracowywał materiały historyczne, tłumaczył na język polski dokumenty sporządzone w języku czeskim, kupował książki i opracowania, a także na własny koszt zlecał wykonywanie fotografii dokumentujących wygląd miasta i życie jego mieszkańców.
W latach trzydziestych założył Koło Miłośników Historii Zatora oraz muzeum miejskie, któremu przekazał zgromadzone dokumenty i eksponaty. Popularyzował także wiedzę o historii Zatora podczas odczytów i pogadanek.
Podczas II wojny światowej część zbiorów zaginęła. Po zakończeniu działań wojennych Růžička ponownie kompletował ocalałe materiały, porządkował archiwum i gromadził nowe dokumenty. Chciał reaktywować Koło Miłośników Historii Zatora i ponownie otworzyć muzeum miejskie. Brak odpowiednich warunków i środków nie pozwolił mu jednak zrealizować tych planów.
Zebrane przez niego archiwalia zostały później przekazane do Archiwum Państwowego w Oświęcimiu.
Dr Fryderyk Růžička zmarł w 1949 roku. Wraz z żoną Marią i córką Krystyną spoczywa na cmentarzu w Zatorze.
Witold Czupryński – chciał, aby Zator stał się „wzorem i szkołą”
Witold Czupryński urodził się 26 sierpnia 1882 roku w majątku Dębowiec w powiecie włodawskim. Był synem Ksawerego i Emilii z Piaseckich oraz najmłodszym z czterech synów.
W 1900 roku rozpoczął naukę w szkole mierniczej w Pskowie. Ukończył ją z odznaczeniem w 1903 roku, uzyskując dyplom geometry prywatnego. Trudna sytuacja materialna nie pozwoliła mu od razu kontynuować nauki, dlatego przez kilka lat pracował jako mierniczy, gromadząc środki potrzebne na dalsze studia.
We wrześniu 1906 roku rozpoczął studia w Akademii Rolniczej w Dublanach. Ukończył je w lipcu 1909 roku z wynikiem celującym. Został wówczas wskazany jako jeden z najzdolniejszych absolwentów uczelni.
W tym samym czasie Generalna Dyrekcja dóbr hrabiów Potockich poszukiwała młodego specjalisty, który w przyszłości mógłby objąć stanowisko zastępcy pełnomocnika dóbr zatorskich i specjalizować się w rybactwie. Akademia wskazała właśnie Witolda Czupryńskiego.
Wiedzę praktyczną zdobywał między innymi w jednym z największych gospodarstw stawowych Europy – w Trzeboni w Czechach. Po powrocie do kraju w 1911 roku był już dobrze przygotowany do samodzielnego prowadzenia gospodarki stawowej.
Objął stanowisko zastępcy pełnomocnika dóbr zatorskich, pracując u boku Michała Naimskiego, uznawanego za jednego z najwybitniejszych specjalistów w dziedzinie rybactwa.
Czupryński nie ograniczał się do korzystania z istniejących metod. Prowadził obserwacje, eksperymentował i wprowadzał własne rozwiązania. W latach 1912–1913 opracowano między innymi plan sztucznego żywienia ryb na kompleksie stawów Bugaj. Czupryński zaproponował sposób rozdzielania karmy oparty na tzw. „współczynniku apetytu”, pozwalającym dostosować ilość pokarmu do intensywności żerowania ryb.
Po śmierci Michała Naimskiego w 1914 roku przejął samodzielną administrację gospodarstwa zatorskiego. Był to wyjątkowo trudny czas. I wojna światowa przyniosła brak pracowników, problemy z dostępem do paszy i pogorszenie stanu stawów.
Gdy tylko sytuacja gospodarcza na to pozwoliła, Czupryński rozpoczął intensywną odbudowę gospodarstwa. Walczył z zarastaniem zbiorników, podwyższał stare groble i budował nowe, zwiększając powierzchnię zalewu.
W 1922 roku na krótko opuścił Zator i podjął pracę w Toruniu. Już w kwietniu 1923 roku powrócił jednak do zatorskich stawów jako pełnomocnik i dyrektor.
Efekty jego pracy były imponujące. W ciągu kolejnych lat produkcja gospodarstwa stawowego wzrosła o 270 procent w odłowach i o 390 procent w przyrostach.
Czupryński uważał, że rozwój rybactwa powinien opierać się na współpracy praktyków z naukowcami. Marzył o stworzeniu w Zatorze specjalnej stacji doświadczalnej.
Jego ambicje najlepiej oddają zachowane słowa:
„Chcę stworzyć z Zatora cacko, chcę aby Zator stał się najlepszym gospodarstwem w Polsce. Chcę aby na nim się wzorowano i do niego zwracano jako do źródła najlepszego i najzdrowszego materiału hodowlanego. Zator powinien stać się wzorem i szkołą”.
Witoldowi Czupryńskiemu zawdzięczano także kilka praktycznych udoskonaleń wykorzystywanych w gospodarce stawowej. Były to między innymi skrzynia do odłowu i sortowania narybku, płuczki dla ryb oraz specjalne zamknięcia do beczek transportowych.
Czupryński był również społecznikiem. Przez szereg lat pełnił funkcję wiceprezesa Krajowego Towarzystwa Rybackiego w Krakowie, był wiceprezesem Sekcji Rybackiej Związku Ziemian w Bielsku, radnym Zatora oraz członkiem organizacji społecznych i dobroczynnych.
Zmarł w 1929 roku. Został pochowany na cmentarzu w Zatorze, jednak jego grób nie zachował się i miejsce pochówku pozostaje dziś nieznane.
Zachowała się natomiast fotografia Witolda Czupryńskiego wykonana na tarasie budynku przy Rynku w Zatorze.
Witold Czupryński na tarasie budynku Rynek nr 1 w Zatorze. Fotografia archiwalna.
Witold Nowak – farmaceuta, społecznik i uczestnik konspiracji
Witold Nowak, nazywany „Tolkiem”, urodził się 12 września 1896 roku w Zatorze. Był synem aptekarza Józefa Nowaka i Marii z Winnickich.
Z zawodu był farmaceutą. Kontynuował tradycje rodzinne, pracując w aptece założonej przez swojego dziadka Seweryna Winnickiego, a następnie prowadzonej przez jego rodziców.
W czasie II wojny światowej Witold Nowak był członkiem grupy utworzonej przez podporucznika Lecha Kwiatkowskiego w ramach batalionu Zator ZWZ-AK. Grupa zajmowała się między innymi zabezpieczeniem medycznym oddziału „Sosieńki” działającego w obwodzie oświęcimskim Armii Krajowej.
Postać Witolda Nowaka pojawia się również w powojennych wspomnieniach osób zaangażowanych podczas okupacji w pomoc więźniarkom i więźniom niemieckiego obozu KL Auschwitz.
Aptekarstwo nie było jedyną dziedziną jego zainteresowań. Wielką pasją Witolda Nowaka była motoryzacja. Prawo jazdy uzyskał w 1923 roku, a 15 lutego 1931 roku Automobilklub Polski w Warszawie wydał mu licencję sportową. Brał udział w rajdach samochodowych.
Był także aktywny w życiu publicznym Zatora. W lutym 1930 roku, podczas wyborów uzupełniających do Rady Gminnej, został jednym z nowych radnych.
Po śmierci burmistrza Antoniego Kotrubskiego na początku listopada 1936 roku obowiązki burmistrza przejął urzędujący zastępca Witold Nowak. Pełnił je do czasu wyboru nowego burmistrza. 20 marca 1937 roku Rada Miasta Zatora wybrała na to stanowisko Antoniego Zielińskiego.
Witold Nowak zmarł 9 listopada 1977 roku w Zatorze.
Nie udało się dotychczas odnaleźć jego fotografii. Być może znajduje się ona jeszcze w rodzinnych zbiorach lub prywatnych archiwach mieszkańców Zatora.
Pamięć o ludziach, którzy tworzyli historię Zatora
Tablica PRO MEMORIA nie jest jedynie wykazem nazwisk. Za każdym z nich stoi historia człowieka, jego pracy, pasji i działalności na rzecz miasta.
Dr Fryderyk Růžička leczył mieszkańców, a równocześnie zbierał świadectwa przeszłości Zatora i stworzył jedno z pierwszych środowisk skupionych na ochronie lokalnego dziedzictwa.
Witold Czupryński uczynił z zatorskich stawów miejsce nowoczesnej gospodarki i eksperymentu, marząc o Zatorze jako wzorze dla polskiego rybactwa.
Witold Nowak kontynuował rodzinne tradycje aptekarskie, działał w zatorskim samorządzie, a podczas okupacji należał do struktur konspiracyjnych zaangażowanych między innymi w pomoc medyczną.
Dopisanie ich nazwisk do odnowionej tablicy PRO MEMORIA jest nie tylko formą uhonorowania zasłużonych mieszkańców i osób związanych z Zatorem. To także przypomnienie, że wraz z nazwiskami warto zachowywać historie ludzi, którzy przez dziesięciolecia współtworzyli dzieje miasta.